طراحی آزمایشگاه |سکوبندی -سکوبندی آزمایشگاهی -هود شیمیایی -تجهیزات آزمایشگاهی -مواد شیمیایی
مقالات » طراحی آزمایشگاه

دستورالعمل فضا و تاسیسات آزمایشگاه

 

انتخاب محل تاسیس آزمایشگاه های مراکز تحقیقات: آزمایشگاه حتی المقدور درمناطق مسکونی دایر نگردد، در صورت دایر شدن آزمایشگاه در ساختمان مسکونی باید از ساکنين ساختمان، رصایت کتبی گرفته شود. در واقع محل احداث مراکز تحقيقاتی در ساختمان های مسکونی نباید باشد. آزمایشگاه بهتراست درجوارمکانهای که دارای سر وصدا و تنش هستند دایر نگردد ) مانند جوشکاری، موتور خانه، آهنگری و ...(

مساحت و فضای آزمایشگاه ها

: مساحت کافی و مناسب برای آزمایشگاه و بخش های مختلف آن به نسبت تعداد دانشجویان، تنوع آزمایش ها ، تعداد تجهيزات، تعداد کارکنان و ميزان استفاده از آن تخمين زده می شود. در ال حاضر مساحت 011 متر مربع برای هر آزمایشگاه بعنوان حداقل فضا در نظر گرفته می شود. ولی با توجه به عوامل اشاره شده در باال، مساحت آزمایشگاه باید در حدی باشد که برکيفيت کار در آزمایشگاه و ایمنی کارکنان تاثير سوء نداشته باشد و با گذشت زمان و افزایش حجم و دامنه کار، فعاليت دچار اختالل نگردد. شرایط فیزیکي وتاسیسات ساختمان: - خرابی و فرسودگی در ساختمان وجود نداشته باشد. -ارتفاع سقف آزمایشگاه حداقل041سانتيمترباشد. - دیوارهای آزمایشگاه حداقل تا ارتفاع تا ارتفاع 5/0 متر قابل شستشو باشد) رنگ های قابل شستشو و مقاوم رنگ روغن توصه می شود

کف آزمایشگاه باید قابل شستشو بوده و ترجيحا دارای کف شوی در اتاق شستشو و ميکروب شناسی الزای است. - دربهای چوبی آزمایشگاه، باید با رنگ های قابل شستشو و مقاوم مانند رنگ روغن رنگ آميزی شده باشد و ترجيحا درب ها دارای پنجره باشند. - پهنای درب های اصلی و درب های داخلی در حدی باشد که تجهيزات و مبلمان آزمایشگاهی براحتی قابل جابجایی باشد - آزمایشگاه می بایست لوله کشی برای آب گرم و سرد، با فشار مناسب داشته باشد. - آزمایشگاه می بایست سيستم مناسب گرمایش و سرمایش داشته باشد، دامنه تغييرات یده آل دم در آزمایشگاه 5 -/+درجه سانتی گراد است. - سيستم لوله کشی گاز آزمایشگاه باید استاندارد بوده و نکات ایمنی الزم در مورد آن رعایت شده باشد و تعداد کافی خروجی گاز در آزمایشگاه تعبيه گردد. - در صورت استفاده از کپسول گاز ، کپسول ها در مکان مناسب و امن، دارای تهویه مطلوب، دور از منابع حرارتی و نزدیک به محل مصرف قرار داده شوند. - سرویس های بهداشتی زنان و مردان باید جدا بوده و تعداد آن هامتناسب با استفاده کنندگان باشد. توالت ها می بایست دارای هوا کش و سيفون باشند. - فاضالب بخش های ميکروب شناسی و اتاق شستشو بهتر است به چاه منتهی گردد. -با توجه به تجهيزات موجود، سيستم روشننایی و تعداد المپ های مصرفی آزمایشگاه، باید از فيوز ها و کابل های مناسب اسفاده گردد. در مدخل ورودی تابلو برق آزمایشگاه باید ترانس تنظيم کننده مناسب قرار گيرد. د غير این صورت می توان برای دستگاه های مختلف از ترانس های مناسب و مزا استفاده نمود. ) جهت جلوگيری از مشکالت ناشی از قطع برق و یا نوسانات احتمالی برق شهری، در مواردی که پشتيبانی منبع الکاریسيته ضروری است، استفاده از USP با ویژگی های مناسب در ابتدای ورودی کابل برق به آزمایشگاه یا بطور مستقل برای تجهيزات خاص پيشنهاد می گردد

در آزمایشگاه های بزرگ، در صورت نياز، به نسبت وسعت فضا می توان از سيستم های ارتباطی مناسب مثل تلفن، آیفون و .... استفاده نمود. - پنجره های آزمایشگاه که به فضای آزاد باز می شوند باید توری داشته باشند تا از ورود النه گزینی جوندگان و حشرات به آزمایشگاه جلوگيری گردد. - رطوبت در آزمایشگاه باید در حد متعادل حفظ شود، سطح رطوبت کمتر از 01 %باعث ایجد الکتریسيته ساکن و رطوبت بيش از 51 %باعث به هم چسبيدن مداد می شود. بيشتر تجهزات آزمایشگاهی الزامات رطوبتی خاصی ندارد و دامنه رطوبت بين 01-01 % قابل قبول می باشد. در مورد تجهيزات که نيازمند رعایت شرایط رطوبتی تعریف شده ای هستند باید مطابق توصيه عمل شود. ارزیابی سطح رطوبت در آزمایشگاه توسط رطوب سنج های تجاری امکان پذیر است. طراحي و تخصیص فضا در آزمایشگاه: ارائه الگوی یکسان جهت طراحی فضای آزمایشگاه ها امکانپذیر نبوده و ضروری نيز نمی باشد، فضای هر آزمایشگاه با توجه به اهداف، طيف فعاليت ها، تعدادپرسنل، دانشجویان و تعداد تجهيزات و .... طراحی می شود. تخصيص فضا به بخش های مختلف آزمایشگاه با در نظر گرفتن موارد اشاره شده فوق صورت می گيرد. از آنجایيکه تغيير در حجم کاری کاری و دامنه فعاليت های آزمایشگاه ممکن است با الزاماتی در خصوص تغيير فضای آزمایشگاه همراهباشد، تخصيص فضا در آزمایشگاه می بایست به نحوی باشد که متناسب با اهداف جدید، از نظر وسعت یا بهره وی قابليت تغيير و سازگاری باشد در طراحی و تخصيص فضا در آمایشگاه باید مجموع فضای کاری، فضای انبارش و فضای پشتيبانی را در نظر داشت.

فضای کاری: 

مقدار فضا بر حسب متر مربع است که شامل سطوح مورد استفاده جهت کار و قرارگيری تجهيزات، سينک ها شستشو و محل رفت و آمد کارکنان و دانشجویان می باشد. فضاهای اطراف تجهيزات نيز جزو فضای کاری به حساب می آیند. فضای مفيد کاری در بخش های مختلف آزمایشگاه می بایست به حدی باشد که حداکثر تعداد کارکنان شاغل در یک نوبت کاری، با در نظر گرفتن فضای اشغال شده توسط تجهيزات، فضایهای بين ميزهای کار، راهروها و فضای اطراف تجهيزات، به راحتی قادر به فعاليت باشند. طراحي فضای کاری مورد نیاز بخش ها: در آزمایشگاه های با دامنه و حجم کاری محدود، متناسب با فعاليت های انجام شده، بویژه بخش هایی که از تجهيزات مشترک استفادهمی کنند، می توانند در مجاورت هم فعاليت نمایند. شستشو و استریليزاسيون و محل غذاخوری حتما باید مجزا باشند. فضای تجهیزات: تعداد و انواع تجهيزات موجود در هر بخش نقش مهمی در برنامه ریزی جهت طراحی فضای آن بخش دارد. در این خصوص باید به مواردی نظير ابعاد ) طول، پهنا و ارتفاع( دستگاه ها، وزن دستگاه ها و همچنين ميزان ولتاژ و آمپر و لوله کشی های مورد لزوم )مندرج در کاتالوگ دستگاه( توجه گردد. گاهی سازندگان دستگاه، تخصيص ميزان فضای بيشتری از ابعاد دستگاه را جهت عملکرد مناسب آن توصيه می نمایند که این مسئله می نمایند که این مسئله را باید لحاظ نمود. دسترسی آسان به پشت و کناره های دستگاه جهت نگهداری ئ تعمير و تهویه، می بایشت در نظر گرفته شود.

فضای انبارش

شامل قفسه ها، کابينت ها ، یخچال ها و فریزرها می باشند. تعيين حداقل مواد و اقالمی که در یک زمان وجودشان در آزمایشگاه الزم است، نفش مهمی در تخمين فضای مورد نياز برای انبارش دارد. این امر به عوامل گوناگونی نظير نوع خدمات آزمایشگاهی ) دستی یا اتوماسيون(، طيف آزمایش های انجام شده، حجم آزمایش ها، تعداد کارکنان، پيچيدگی های فرآیند های کاری و ... بستگی دارد. بطور کلی می توان بين 5-0 % مساحت خالص آزمایشگاه و یا 00-00 % آن را با احتساب استفاده از فضای داخل کابينت ها و قفسه ها، به انبارش اختصاص داد. تعيين فضای انبارش می بایست به نحوی باشد که حتی المقدور در صورت لزوم قابليت گسترش داشته باشد. عالوه بر فضای کافی، شرایط محيطی مناسب برای انبارش اقالم آزمایشگاهی باید فراهم شود و مسئول آزمایشگاه باید اطمينان یابد که کليه اقالم موجود در آزمایشگاه در شرایط صحيح از نظر دما ، رطوبت ، نور ، تهویه ، ایمنی و... مطابق توصيه سازنده، نگهداری وانبار می شوند. - از نظر دمای نگهداری اقالم، انبارش به دو قسمت یخچالی/ فریزری و غير یخچالی تقسيم می شود: الف: انبازش یخچالی فریزری: - شامل اقالم آزمایشگاهی که در دمای یخچال یا فریزر نگهداری می شوند. - مسئول هر آزمایشگاه می بایست از ميزان مواد مصرفی نگهداری شده که احتياج به دمای یخچال و یا فریزر دارند آگاه بوده و فضای الزم جهت انبارش آن ها فراهم نماید. - یخچال ها فریزر های هر آزمایشگاه باید در محل مناسب با سطح ثابت، بدون لرزش و بدور از تابش مستقيم نور خورشيد قرار گيرند. - دمای مناسب یخچال ها و فریزر ها می بایست کامال تحت کنترل باشد. دمای یچال ها بين 8-0 درجه سانتی گراد و دمای فریزر 01 -درجه و کمتر باید حفظ گردد. دمای مناسب برای اقالمی مثل مشتقات خونی از جمله پالسمای منجمد، کمتر از 01 -درجه سانتی گراد می باشد.

انبارش غير یخچالی: 

- شامل اقالم آزمایشگاهی که عموما در دمای اتاق نگهداری می شوند. - دمای اتاق به معنای دمای بين 02-08 درجه سانتی گراد است. این دما با در نظر گرفتن زمان های که سيستم گرمایشی و یا سرمایشی اتاق خهموش هستن ) مثال در ایام تعيل( می بایست کامال تحت کنترل باشد. چون بسياری از تجهيزات آزمایشگاهی ، یخچال ها و فریزر ها و ...، حين کار حرارت قابل مالحظه ای ایجاد می نمایند، توجه به اندازه بخش ها و تعداد تجهيزات اشاره شده موجود در آن ها، برای کنترل دما و تعيين تهویه مناسب، ضروری می باشد. - ماهيت و حجم مواد نگهداری شده بر نحوه انبارش اثر دارند، بطور مثال شرایط نهداری اسيد ها، حالل های ارگانيک، محلول های خورنده، گازهای فشرده، ترکيبات واکنش پذیر ، مواد رادیواکتيو یا مواد بالقوه مخاطره آميز می بایست از لحااظ ایمنی استاندارد باشد. این مواد در کمد ها و قفسه های مجزا ، یا بر روی زمين یا طبقات پایين قفسه ها و در صورت زیاد بودن حجم، در فضای مناسب برای نگهداری می شوند.ُ - آزمایشگاه های که با مواد مخاطره آميز سروکار دارند و این مواد را در حجم های زیاد نگه داری می کنند، عالوه بر تامين فضای مناسب برای نگهدداری، می بایست سيستم مناسب نيز برای محل و نگهداری این مواد تعبيه نمایند. - باید تمهيداتی جهت پيشگيری و مقاله با آتش سوزی در انبار وجود داشته باشد. فضای بایگاني اسناد و سوابق فضای الزم برای بایگانی سوابق و مدارک با توجه به حجم این اسناد و مدت زمان نگهداری آن ها تعيين می گردد. بطور مثال آزمایشگاه ها می بایست تمامی نتایج بيماران و سوابق کنترل کيفی را حداقل تا یکسال نگهداری نمایند. مدت زمان نگهداری سوابق بانک خون طوالنی تر می باشد. بایگانی می تواند بصورت کاغذی یا فایل های کامپيوتری باشد. درصورتيکه بایگانی کاغذی باشد جمع آوری و نگهداری سوابق دور از آزمایشگاه و تحت شرایطی که دسترسی به آن ها در صورت لزوم ممکن باشد، امکانپذیر است ولی باید اقدامات الزم جهت جلوگيری از دور ریختن تصادفی آنها انجام گيرد.

فضای پشتیباني 

شامل کليه فضاهایی است که در فعاليت های مربوط به انجان امور دفتری و کامپيوتری، خرید و تدارکات و ... . این بخش ها باید از فضای تخصصی آزمایشگاه مجزا باشند. میزبندی و مبلمان آزمایشگاه: - نوع، تعداد، نحوه قرارگيری و کيفيت ميز بندی و مبالمان آزمایشگاهی مستقيما برروی عملکرد کارکنان و دانشجویان اثر دارد. - از لحاظ کمی، ميزبندی و مبلمان آزمایشگاهی باید متناسب با تعداد و دامنه عملکرد کارکنان بوده ، از لحاظ کيفی نيز ظاهر، اندازه و کارایی مناسب داشته باشند. - طراحی مبلمان باید به نحوی باشد که با در نظر گرفتن شرایط موجود و پيش بينی نياز های آینده، در صورت ضرورت امکان حرکت دادن، خارج نمودن و تعویض آن ها وجود داشته باشد ) برای مثال می توان از کابينت ها چرخ دار و متحرک استفاده نمود( - مبلمان آزمایشگاه می بایست برای کاربری عمومی طراحی شود تا همه کاربران براحتی و با ایمنی کامل از آن استفاده نمایند. تفاوت قد کارکنان آزمایشگاه برای تعيين ارتفاع ميز ها می بایست مدنظر باشد و همچنين تا حد امکان از صندلی های و یا کابينت های با قابليت تنظيم ارتفاع استفاده شود. - ارتفاع ميز کار برای حالت نشسته 05 سانتی متر، برای حالت ایستاده 01 سانتی متر و عمق آن 21-05 سانتی متر می باشد. - فضای بين ميزهای کاری جهت رفت و آمد کارکنان معموال حد اقل 001 سانتی متر در نظر گرفته می شود. - ابعاد ميز های کامپيوتر و صندلی ها می بایست به اندازه باشد که کاربران هنگام استفاده راحت باشند. - سطوح کاری باید متناسب با نوع کار به حرارت، اسيد، قليا، رنگ ها، حالل های ارگانيک، فشار و یا ضربه مقاوم باشند ) برای اطمينان از کيفيت و مقامت آن ها، می توان قطه ای از آن را در طول شب درد معرض مواد اشاره شده قرار داد و سپس ميزان صدمه و امکان تميز کردن آن را بررسی کرد(

در انتخاب جنس صفحات،

می بایست امکان رشد عوامل ميکروبی در شيارها، درزها، خلل و فرج در نظر گرفته شود. - لبه های خارجی این صفحات می بایست حتی المقدور گرد باشد تا باعث صدفه به کارکنان نشوند. - کابينت ها و قفسه ها، بعنوان بخشی از فضای انبارش، باید به تعدادکافی در آزمایشگاه موجود بوده و نسبت به موادشيميایی، زنگ زدگی و فرسودگی مقاوم باشند، کابينت ها و قفسه های دیواری باید با استحکام به دیوار نصب شوند و دسترسی به وسایل داخل آن ها به آسانی انجام پذیرد و ميزان انباشتگی، متناسب با ابليت تحمل وزن در آن ها باشد. ایمني در فضای آزمایشگاه: - در طراحی آزمایشگاه باید به گونه ای عمل شود که احتمال بروز مخاطرات فيزیکی، شيميایی و ميکروبی در محيط کار به حداقل برسد و یک محيط کار ایمن برای کارکنان و همچنين مراجعه کنندگان فراهم گردد. - دسترسی و امکان ورود به فضای فنی آزمایشگاه باید فقط برای افراد مجاز، ميسر باشد. - کپسول اطفاء حریق و ترجيحا سيستم هشدار حریق، به تناسب وسعت آزمایشگاه ) هر 51 متر مربع حداقل یک کپسول 4 کيلوگرمی( و در مکان های نصب گردد، طوری که دسترسی سریع تمامی کارکنان در موارد اضطراری به سهولت امکانپذیر باشد. - دستگاه های برقی در آزمایشگاه خصوصا دستگاه های دارای رطوبت و نيز دستگاه های حساس به نوسانات جزئی برق باید سيم اتصال به زمين داشته باشند. - دوش اضطراری و چشم شویی باید در مکانی قرار گيرد که در شرایط ضروری براحتی در دسترس همه کارکنان باشد. - تعداد دوش ها و چشم شویی بستگی به وسعت کار و فضای آزمایشگاه داد و بویژه باید در نزدیکی بخش هایی باشد که با مواد شيميایی سوزاننده سرو کار دارند. - دستشویی ها باید دارای صابون مایع، دستمال کاغذی و یا دست خشک کن برقی باشد و محل دستشویی نيز باید به شکل مناسب در نظر گرفته شود. - هر بخش از آزمایشگاه جهت دورریز پسماند های غير آلوده باید دارای سطل زباله درب دار و کيسه زباله مقاوم باشد.

در آزمایشگاه باید فضای مناسب و مجزایی برای غذاخوری کارکنان و دانشجویان و کمد قفل دار برای گذاشتن لباس و لوازم شخصی آنان در نظر گرفته شود، در محيط های بيمارستانی جداگانه و مناسب جهتاستراحت کارکنان کشيک باید وجود داشته باشد

. سیستم تهویه:

- آزمایشگاه باید سيستم تهویه مناسب داشته باشد تا از تجمع بخارات و گازهای سمی در فضای عمومی آزمایشگاه ممانعت گردیده، دما به خوبی کنترل شده، تجهيزات به درستی کارکرده و ایمنی و آسایش کارکنان و مراجعه کنندگان تامين گردد. - سيستم تهویه آزمایشگاه در شرایط ایده آل به نحوی است که بين 00 تا 02 بار )حداقل 2 بار( تعویض هوا در هر ساعت صورت می گيرد و نحوه طراحی باید طوری باشد که هوای تميز وارد و هوای قبلی به طور کامل خارج گردد. - در چنين شرایطی تمامی اتاق های کار نسبت به راهرو ها باید فشار منفی داشته باشد و هوا از نواحی تميز آلوده تر جریان یابد و از بخش های آلوده تر ) مثل باکتریولوژی( توسط هود مناسب خارج شود. - باید توجه داشت که هوای خروجی از آزمایشگاه نباید در جای دیگری جریان یابد و خروجی هوای هواکش ها باید طوری تعبيه شود که برای ساکنان ساختمان خطرساز نباشد. - محل انجام فعاليت های مخاطره آميز و محل قرار گرفتن هودها از هر نوع، می بایست تا حد امکان از درب ها دور باشند. - هودها باید در مکانی قرار گيرند که امکان نصب کانال جهت ارتباط با فضای بيرون ) در صورت نياز( به راحتی ميسر باشد. - تعيين نوع هودهای مورد استفاده در آزمایشگاه براساس تعيين سطح ایمنی زیستی و با توجه به فعاليت های آزمایشگاه می گردد. اکثر آزمایشگاه ها تشخيص طبی در سطح ایمنی زیستی 0 هستند و بطور معمول بایستی از هودهای کالس II استفاده نمایند. در مکان هایی که با ميکرارگانيسم های پر خطر مانند مایکوباکتریوم توبرکولوزیس، بروسال، قارچ ها و .... کار می شود، استفاده از هودهای بيولوژیک کالس II ضروری است. - طراحی سطح 0 و 4 مخاطرات ایمنی زیستی برای آزمایشگاه هایی کاربرد دارد که کارکنان آن ها با عوامل عفونی پر خطر یا نا شناخته ای کار می کنند که تنفس آن ها باعث مرگ یا بيماری هایجدی و خطرناکی می گردد. به دليل مخاطره آميز بودن این عوامل عفونی باید تمهيدات خاصی برای کار با آن ها در نظر گرفته شود.

سیستم روشنایي

- طراحی سيستم آزمایشگاه باید به نحوی باشد که نور کافی و یکنواخت برای انجام فعاليت های مختلف از جمله رویت آسان واکنش ها و رنگ ها فراهم گردد. مقدار روشنایی در فضای آزمایشگاه به نوع فعاليت ها، رنگ دیوارها، سقف و سطوح کاری، فاصله سطح کاری تا پایه چراغ های روشنایی و محل قرار گرفتن پایه اصلی چراغ ها بستگی دارد. - المپ های فلورسنت با دما و رنگ های مختلف در دسترس می باشد و استفاده از آن در محيط های کاری سرپوشيده توصيه ميگردد.بطور تقریبی وجود دو عدد المپ فلورسنت در هر 2 متر مربع برای تامين روشنایی آزمایشگاه ممکن است کافی باشد. - برای دستيابی به توزیع یکنواخت نور و حذف سایه ها، باید المپ های فلورسنت نسبت به سطوح کاریبطور عمود قرار گيرند . المپ هایی که بطور موازی با سطوح کاری نصب می گردند، معموال به اشخاصی که در آنجا مشغول کار هستند و یا بوسيله کابينت های باالی سر، ایجاد می کنند. اگر هيچ کابينتی در باالی فضای کاری وجود نداشته باشد، می توان سيستم روشنایی را بطور موازی و باالی قسمت فعال سطوح کاری قرار داد. - سيستم روشنایی اضطراری باید در محل پذیرش و تردد افراد مراجعه کننده و مسير خروجی آزمایشگاه جهت ایمنی افراد در مواقع قطع برق استفاده گردد. نوردهی سيستم روشنایی اضطراری در بخش های بانک خون و مکان هایی که تجهيزات ثابت بخش ها و نيز سردخانه یا یخچال های آزمایشگاه قرار دارد، باید مناسب و کافی باشد