استاندارد آزمایشگاه میکروبیولوژی|استاندارد ازمایشگاه میکروبیولوژی- سکوبندی آزمایشگاهی
مقالات » استاندارد آزمایشگاه میکروبیولوژی

 


 

آئين كار در آزمايشگاه ميكروبيولوژي مواد غذائي

 

فهرست مطالب

 

آئين كار در آزمايشگاه ميكروبيولوژي مواد غذائي

هدف و دامنه كاربرد

ساختمان آزمايشگاه

شرايط عمومي آزمايشگاه

تاسيسات

تجهيزات و وسايل آزمايشگاه

ايمني در آزمايشگاه

بهداشت كاركنان

شرايط كار كردن با ميكروارگانيسم‏هاي بيماريزا

گزارش نتايج آزمايش

روشهاي كار

پيوست 1

محيطهاي كشت

 

 آئين كار در آزمايشگاه ميكروبيولوژي كه بوسيله كميسيون فني ميكروبيولوژي و بيوتكنولوژي تهيه و تدوين شده و در پنجاه و نهمين كميته ملي استاندارد فرآورده‏هاي كشاورزي و غذائي مورخ 66/3/25 مورد تائيد قرار گرفته اينك به استناد ماده يك قانون مواد الحاقي به قانون تاسيس موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران مصوب آذرماه1349 بعنوان استاندارد رسمي ايران منتشر مي‏گردد .

 براي حفظ همگامي و هماهنگي با پيشرفتهاي ملي و جهاني در زمينه صنايع و علوم استانداردهاي ايران در مواقع لزوم مورد تجديدنظر قرار خواهند گرفت و هر گونه پيشنهادي كه براي اصلاح يا تكميل اين استانداردها برسد در هنگام تجديدنظر در كميسيون فني مربوط مورد توجه واقع خواهد شد .

 بنابراين براي مراجعه به استانداردهاي ايران بايد همواره از آخرين چاپ و تجديدنظر آنها استفاده نمود .

 در تهيه و تدوين اين استاندارد سعي شده است كه ضمن توجه به شرايط موجود و نيازهاي جامعه حتي‏المقدور بين اين استاندارد و استاندارد كشورهاي صنعتي و پيشرفته هماهنگي ايجاد شود .

 لذا با بررسي امكانات و مهارتهاي موجود و اجراي آزمايشهاي لازم اين استاندارد با استفاده از منابع زير تهيه گرديده است :

1-   ISO 7218 general guidance for microbiological examinations (1985)

2-   W. F. Harrigan M. E. Mccance
laboratory methods in food and dairy microbiology (1976)

 

 

  آئين كار در آزمايشگاه ميكروبيولوژي مواد غذائي

 

  1 ـ هدف و دامنه كاربرد

 از آنجائيكه يكسان نبودن شرايط آزمايش در آزمايشگاههاي مختلف مي‏تواند باعث ناهماهنگي در پاسخ آزمايش‏هاي مشابه باشد لذا در اين آئين كار ساختمان , وسايل , روش كار , تجهيزات , اصول ايمني و بهداشت كاركنان آزمايشگاههاي ميكروبيولوژي مواد غذائي تعيين مي‏گردد .

  2 ـ ساختمان آزمايشگاه

 2 ـ 1 ـ فضاي آزمايشگاه

 آزمايشگاه بايد داراي فضاي كافي باشد . مساحت آزمايشگاه متناسب با حجم نمونه‏هاي مورد آزمايش و تعداد كاركنان ميتواند متغير باشد ولي حداقل 20 متر مربع براي هر يك از كاركنان بايد در نظر گرفته شود . محموله استريليزاسيون و شستشو بايد از قسمتهاي تهيه محيط كشت و آزمايش جدا باشد .

 در مورد كارخانه‏ها و كارگاههاي توليد مواد غذائي آزمايشگاه بايد توسط راهرو يا درهاي مضاعف از سالن توليد جدا شده باشد . بهتر است كه آزمايشگاه در محموله جداگانه‏اي قرار گيرد .

 آزمايشگاه نبايد در طبقات پائين‏تر از همكف ساخته شود .

 2 ـ 2 ـ كف

 پوشش كف آزمايشگاه بايد بدون ترك خوردگي و شكاف باشد بطوريكه شستشو و ضد عفوني كردن آن آسان بوده و محل اتصال ديوار به كف بدون زاويه و داراي انحنأ باشد .

 2 ـ 3 ـ ديوارها

 ديوارهاي آزمايشگاه بايد بدون ترك خوردگي , داراي رنگ روشن , سطح صيقلي , قابل شستشو و ضدعفوني كردن باشد .

 2 ـ 4 ـ سقف

 سقف آزمايشگاه بايد حداقل 280 سانتيمتر باشد و طوري ساخته شود كه از جمع شدن كثافات جلوگيري نموده و نظافت آن آسان باشد . محل اتصال ديواره به سقف بايد بدون زاويه و داراي انحنا باشد . در صورت استفاده از سقف كاذب اين سقف بايد يكپارچه و نفوذناپذير باشد .

 2 ـ 5 ـ پنجره‏ها

 پنجره‏هاي آزمايشگاه بايد طوري ساخته شوند كه از نفوذ گرد و غبار , آب و همچنين جمع شدن كثافات جلوگيري نمايد در مواردي كه پنجره‏ها باز مي‏شوند بايد داراي توري باشند .

 توري بايد به آساني قابل نظافت بوده و اگر در قسمت داخل پنجره پايه‏اي در نظر گرفته شده بايد شيب دار باشد تا به عنوان طاقچه مورد استفاده قرار نگيرد .

 كركره و پرده نبايد در داخل آزمايشگاه نصب شود در صورت نياز هر نوع سايه بان و آفتابگير بايد در بيرون از پنجره‏ها نصب گردد .

 2 ـ 6 ـ درها

 درها بايد سالم داراي سطوح صاف و غيرقابل نفوذ بوده و در صورت امكان از نوعي باشند كه پس از باز شدن خود به خود بسته ميشوند .

 2 ـ 7 ـ روشنائي

 روشنائي كافي براي آزمايشگاه بايد از طريق نور طبيعي و مصنوعي تامين شود .

 در هنگام تاسيس آزمايشگاه بايد معيارهائي اختيار گردد تا احتمال ايجاد آلودگي توسط گرد و غبار و بالنتيجه ميكروارگانيسم‏ها را كاهش دهد

 بعنوان مثال :

 الف - كمدهاي رخت كن تا زير سقف امتداد داشته باشد .

 ب - ميزها , طاقچه‏هاي پنجره , يخچال‏ها , كوره‏ها , كابينت‏هاي كشت به نحوي قرار داده شوند كه گرد و غبارگير نبوده و به آساني قابل نظافت باشند .

 پ - براي نگهداري نمونه‏ها , محيطها , مواد و همچنين مدارك بايد از كمدهاي دربسته استفاده نمود .

  3 ـ شرايط عمومي آزمايشگاه

 آزمايشگاهها بايد داراي شرائط زير باشند :

 3 ـ 1 ـ لامپ ماوراء بنفش 1 جهت كاهش آلودگي محيط : از لامپ ماوراء بنفش فقط بايد خارج از ساعات اداري استفاده شود مواد شيميائي و بيولوژيكي حساس به اشعه و كليه نمونه‏هاي مورد آزمايش بايد قبل از روشن شدن چراغ در جائي قرار داده شوند كه تحت تاثير تابش مستقيم قرار نگيرند .

 3 ـ 2 ـ لامينرايرفلوكابينت 2 يا كابينت‏هاي كاملا بسته وجود داشته باشد .

 3 ـ 3 ـ لامپهاي ماوراء بنفش و شرايط هواي داخل كابينت بايد ماهيانه كنترل گردد .

 3 ـ 4 ـ فضاي كار بايد از تماس مستقيم نور خورشيد محافظت گردد .

 3 ـ 5 ـ ميزهاي كار و وسايل آن بايد سالم باشد . هيچگونه شكاف يا ترك خوردگي كه بتواند باعث نشست گرد و خاك و در نتيجه منشأ آلودگي گردد . نبايد وجود داشته و ضمنا داراي روكش مناسب و قابل شستشو و ضدعفوني كردن بوده و بلندي آن حدود 90 سانتيمتر باشد .

  4 ـ تاسيسات

 4 ـ 1 ـ لوله كشي گاز

 در صورت لوله كشي گاز مقررات و اصول مربوط به ايمني كه از طرف مقامات مسئول توصيه ميگردد بايد اجرا شود . در صورت استفاده از كپسول گاز بايد كپسول در محلي قرار داشته باشد كه از خطر آتش سوزي و انفجار محفوظ بماند .

 4 ـ 2 ـ لوله كشي آب

 آزمايشگاه بايد داراي آب گرم و سرد سالم و بهداشتي براي شستشوي ظروف وسايل شيشه‏اي باشد .

 4 ـ 3 ـ از بين بردن زباله

 كليه ظروف و لوله‏هاي آزمايش پس از كار شدن بايد در اتوكلاو استريل شوند .

 هرگز نبايد ظروف محتوي كشت‏هاي ميكربي بدون اتوكلاو شدن شسته شود . محلي كه زباله در ان ريخته ميشود بايد دور از آزمايشگاه بوده و زباله دان بايد در شرايط بهداشتي بوده و در اسرع وقت تخليه گردد .

 4 ـ 4 ـ سيم كشي برق

 بايد بصورتي باشد كه از نظر ايمني خطري ايجاد ننمايد .

 4 ـ 5 ـ رختكن‏ها و تاسيسات بهداشتي

 در كليه آزمايشگاهها بايد امكانات كافي و مناسب جهت تعويض لباس و تاسيسات بهداشتي ( توالت‏ها , حمام‏ها و دستشوئي‏ها ) وجود داشته باشد .

  5 ـ تجهيزات و وسايل آزمايشگاه

 وسايل و تجهيزات اختصاصي براي هر آزمايشگاه متناسب با نوع نمونه‏هاي مورد آزمايش , حجم نمونه‏ها و تعداد پرسنل ميتواند متغير باشد .

 5 ـ 1 ـ تجهيزات مورد نياز بخش استريليزاسيون

 دستگاه آب مقطر گيري - اتوكلاو فور ( براي استريل كردن به روش خشك ) استوانه‏هاي فلزي ( جاي پليت و پيپت ) - استوانه‏هاي بلند از جنس مناسب براي شستشوي پيپت - پنبه - كاغذ برش براي بسته بندي آلومينيوم فويل نخ پرك - تنزيب - دستكش ايمني - دستكش - ( براي شستشو ) - مواد پاك كننده - سبد فلزي از نوع ضد زنگ - سطل زباله از پولاد ضد زنگ - لوله شوي - ميز چرخدار براي حمل وسائل الكل و يا مواد ضدعفوني كننده ديگر .

 5 ـ 2 ـ وسايل محيط سازي

 بن ماري - پيپت ايمني 3 ( براي كشيدن محلولهاي سمي ) - ترازوي حساس ( با دقت حداقل 0/1 گرم ) - جا لوله‏اي از نوع فولاد ضد زنگ - دماسنج - ساعت آزمايشگاهي - سه پايه و توري سيمي - ماسك - وسايل شيشه‏اي شامل : ارلن ماير - لوله آزمايش - بشر - پيپت - مزور - بالن ژوژه - لوله دورهام و غيره - وسايل كوچك شامل : پنس و كاردك 4 در اندازه‏هاي مختلف - يخچال براي نگهداري محيطهاي كشت .

 5 ـ 3 ـ وسايل عمومي

 5 ـ 3 ـ 1 ـ دستگاهها :

 اتو - بن ماري - فريزر ( براي نگهداري نمونه‏هاي غذائي منجمد و سوش‏هاي ميكربي ) - ميكروسكوپ - دستگاه شمارش كلني - يخچال - PH متر - پمپ خلاء - ترازوي حساس - مخلوط كن برقي - ترازوي معمولي

 5 ـ 3 ـ 2 ـ وسايل شيشه‏اي :

 ارلن ماير , در ارلن تخليه , لوله آزمايش , بشر و بالن ژوژه در اندازه‏هاي مختلف - پي پت در اندازه‏هاي 1,2,5 و 10 ميلي ليتر - لام و لامل - استوانه مدرج - ميله شيشه‏اي .

 5 ـ 3 ـ 3 ـ وسايل متفرقه :

 پنس - اسكاليل - فيلترهاي غشائي - سوزن كشت - يخدان ( براي حمل نمونه به آزمايشگاه ) - جار بي‏هوازي - چراغ گاز روميزي - ساعت آزمايشگاهي - سطل زباله - دستكش‏هاي يكبار مصرف - روپوش سفيد - كلاه ( براي اطاق‏هاي كشت ) - عينك ايمني .

  6 ـ ايمني در آزمايشگاه

 كنترل كامل ميكروارگانيسم‏ها در آزمايشگاه توسط سترون كردن و استفاده از ضد عفوني كننده‏ها از بيشترين اهميت برخوردار است كليه وسايل و ظروفي كه با ميكروارگانيسم‏ها تماس داشته‏اند پس از كار بايد ضدعفوني و سترون شوند .

 بقاياي ميكربي نه تنها ممكن است باعث آلودگي كشت‏هاي ميكربي ديگر شود بلكه ميتواند باعث عفونت و بيماري در انسان نيز باشد .

 بسياري از افراد كه در آزمايشگاهي ميكروبشناسي كار مي‏كنند ممكن است تصور كنند كه باكتريهائي كه با آنها سر و كار دارند غير بيماري زا بوده و عدم رعايت مقررات شديد ايمني مسئله‏اي را به وجود نمي‏آورد بايد توجه داشت كه در واقع مرز جدا كننده‏اي بين باكتري‏هاي بيماريزا و غير بيماريزا وجود ندارد .

 تعدادي از باكتريهاي ظاهرا بي‏زيان مي‏توانند در افراد خاص و در شرائط معين ايجاد بيماري نمايند . كاركناني كه با ميكروارگانيسم‏هاي خطرناك سر و كار دارند بايد بر عليه آن ميكروارگانيسم‏ها واكسينه شوند .

 استفاده از پيپت‏هاي ايمني در هنگام كار با كليه محلولهائي كه داراي باكتريهاي بيماريزا شناخته شده يا مشكوك به آن مي‏باشند الزامي است و در ساير موارد نيز استفاده از ان پيپت‏ها توصيه ميشود .

 6 ـ 1 ـ نگهداري حلال‏هاي آلي

 كليه حلال‏هاي آلي بايد در قفسه‏هاي قفل دار قرار داده شده و از حرارت و آتش دور نگهداشته شوند . توصيه ميشود كه مقادير زياد و اضافي مواد شيميائي و حلال‏هاي آلي در محل مناسبي كه خشك بوده و داراي تهويه و نور مناسب باشد نگهداري گردند .

  7 ـ بهداشت كاركنان

 كليه افرادي كه در آزمايشگاه ميكروبيولوژي كار مي‏كنند بايد با اصول ايمني و كار در آزمايشگاه آشنائي داشته باشند . در اغلب موارد كار آموزي و باز آموزي فارغ التحصيلان دانشگاهها و موسسات آموزشي در آزمايشگاههاي مرجع معتبر و لازم است .

 7 ـ 1 ـ رعايت موارد زير به جلوگيري از آلوده شدن كاركنان كمك مي‏كند .

 7 ـ 1 ـ 1 ـ كوتاه نگاهداشتن ناخن‏ها .

 7 ـ 1 ـ 2 ـ پوشانيدن موي سر و ريش ( چنانچه بلند باشد ) در هنگام كار .

 7 ـ 1 ـ 3 ـ شستشوي دست‏ها با آب گرم و صابون قبل و بعد از انجام آزمايش .

 7 ـ 1 ـ 4 ـ شستشوي دست‏ها با آب گرم و صابون قبل و بعد از رفتن به توالت .

 7 ـ 1 ـ 5 ـ براي خشك كردن دست‏ها از حوله‏هاي كاغذي و يا خشك كن‏هاي برقي استفاده شود . حوله‏هاي پارچه‏اي ميتوانند بعنوان يك عامل نگاهدارنده و انتقال دهنده آلودگي ميكربي به شمار آيند .

 7 ـ 1 ـ 6 ـ عدم استفاده از زيور آلات بر دستها در هنگام كار .

 7 ـ 1 ـ 7 ـ كليه كاركنان در هنگام حضور در آزمايشگاه بايد از روپوش سفيد بدون پارگي و يا سوراخ شدگي استفاده نمايند . جنس روپوش بايد كتاني بوده و از پارچه‏هائي نباشد كه صد در صد از الياف مصنوعي ساخته شده و به آساني آتش مي‏گيرند .

 روپوش‏ها در هنگام شستشو نبايد با البسه ديگر مخلوط شوند . با اين روپوش نبايد به مكانهاي ديگر رفت .

 7 ـ 1 ـ 8 ـ در هنگام كشت دادن از صحبت كردن خودداري شود .

 7 ـ 1 ـ 9 ـ در هنگام تقسيم محيطهاي كشت بايد از ماسك پارچه‏اي يا كاغذي استفاده شود زيرا خطر آلوده شدن كشت‏ها را در اثر سرفه يا عطسه ناگهاني كاهش ميدهد .

 7 ـ 1 ـ 10 ـ كشيدن سيگار , آشاميدن و خوردن در محلي جدا از آزمايشگاه صورت گيرد .

 7 ـ 1 ـ 11 ـ افرادي كه داراي آلودگي‏هاي شديد در نواحي دست و صورت هستند نبايد در انجام آزمايشهاي ميكروبشناسي شركت نمايند زيرا امكان آلودگي متقابل وجود دارد . در آزمايشگاه بايد جعبه كمك‏هاي اوليه وجود داشته باشد .

 7 ـ 1 ـ 12 ـ در صورتيكه هنگام كار در آزمايشگاه فرد دچار بريدگي و يا خراشيدگي دست شود بايد محل بريدگي را ضدعفوني كرده و آنرا با نوار چسب‏هاي زخم بندي از نوع نفوذناپذير بپوشانند .

 7 ـ 1 ـ 13 ـ در صورتي كه كشت‏هاي ميكربي بطور تصادفي به زمين ريخته شود نبايد خم شد و آنها را جمع كرد . زيرا باكتري‏ها بصورت ذرات كوچك معلق 5 در هوا پراكنده ميشوند كه در اثر تنفس باعث آلودگي مي‏گردند . در اين گونه موارد بايد ابتدا مقداري محلول ضدعفوني كننده قوي روي كشت‏ها ريخت تا ميزان آلودگي كاهش يابد . پس از مدتي ميتوان محل آلوده شده را تميز نمود .

 بايد توجه داشت كه افتادن پليت‏هاي حاوي ميكرب حتي اگر شكسته نشوند ميتوانند باعث آلودگي شده در اين مورد نيز ميكربها بصورت ذرات معلق در هوا پراكنده ميشوند . بنابراين در اين حالت نيز توصيه‏هائي كه در مورد ظروف شكسته شده ذكر گرديده قابل اجرا است .

  8 ـ شرايط كار كردن با ميكروارگانيسم‏هاي بيماريزا

 در مواردي كه بيماريزائي باكتري مورد آزمايش به اثبات رسيده است بايد مقررات ويژه‏اي را در اين مورد بكار برد .

 هنگاميكه احتمال تماس پوستي با يك ميكروارگانيسم  بيماريزا وجود دارد بايد از دستكش يكبار مصرف و يا نوع پلاستيكي مناسب ديگر كه سترون شده باشد استفاده كرد . روپوش‏هاي آزمايشگاهي را پيش از شستشو بايد اتوكلاو نمود .

 8 ـ 1 ـ استفاده از سوزن كشت

 سوزن كشت را بايد پيش از استفاده و پس از كار كردن در روي شعله كاملا سترون نمود . بطوريكه سيم در طول خود كاملا سرخ و برافروخته شود . از تكان دادن سوزن كشت براي جدا كردن مواد از آن خودداري گردد . ( براي كسب اطلاعات بيشتر به استاندارد آئين كاربرد روشهاي عمومي آزمايشهاي ميكربي مواد غذائي بشماره 2325مراجعه شود .)

  9 ـ گزارش نتايج آزمايش

 9 ـ 1 ـ كليه آزمايشهاي انجام شده را بايد در يك دفتر گزارش آزمايشگاهي بطور كامل با ذكر مشخصات نمونه مورد آزمايش و نتايج بدست آمده ثبت نمود .

 در صورتيكه ثبت نتايج آزمايش در همان هنگام در دفتر گزارش آزمايشگاهي امكان‏پذير نباشد بايد يادداشت بسيار كاملي از نتيجه آزمايش در دست داشت كه بعدا نسبت به وارد كردن اطلاعات مربوطه در دفتر گزارش آزمايشگاهي اقدام شود .

 تاكيد بر يادداشت كردن جزئيات نتايج در دفاتر آزمايشگاهي بسيار ضروري است . در بسياري از موارد مشاهداتي كه در مرحله نخست جزئي و يا بي‏اهميت بنظر مي‏رسد بعدا مي‏توانند بسيار مورد استفاده قرار گرفته و گاهي به نتيجه‏گيري‏هاي مهم منجر گردند . بويژه در هنگامي كه يك برنامه كنترل مستمر و يا يك كار پژوهشي در دست اجرا باشد .

 9 ـ 2 ـ گزارش آزمايشهاي كنترل كيفيت

 گزارش‏هاي آزمايشگاهي در مورد كارهاي انجام شده كه بمنظور كنترل كيفيت فرآورده انجام مي‏گيرد و به مدير كارخانه ارائه ميشود بايد بصورتي تنظيم گردد كه اطلاعات لازم و توصيه‏هاي مربوطه را بصورت مشخص و بدون ابهام در اختيار خواننده قرار دهند .

 توصيه ميشود خلاصه كارهاي انجام شده در آغاز گزارش كار ذكر شود .

  10 ـ روشهاي كار

 كليه روشهاي كار بايد بصورت مدون با ذكر منابع مورد استفاده در آزمايشگاه وجود داشته باشد . به اين منظور بايد از روشهاي رسمي استاندارد شده و در صورت وجود نداشتن استاندارد ويژه براي پاره‏اي از موارد بايد از منابع معتبر استاندارد شده بين المللي استفاده گردد .

  پيوست 1

 فهرست تعدادي از محيطهاي كشت كه در آزمايشگاه ميكروبيولوژي مواد غذائي بطور معمول مورد استفاده قرار مي‏گيرند . بشرح زير هستند :

  1 ـ محيطهاي كشت

 1 ـ 1 ـ محيطها و مواد عمومي

 

1- Bacto Agar

2- Bacto Pepton

3-  Bacto Trypton

4-  Bacto Beef Extract

5- Brain Hearth Infusion Broth

6- Dextrose Tryptone Agar

7-  Nutrient Agar

8- Nutrient Broth

9- Orange Serum Agar

10-  Plate Count Agar

11- Phenol Red Broth Base

12- Tryptic soy agar

13- Yeast Extract

 

 1 ـ 2 ـ تعدادي از محيطهاي مورد مصرف در شناسائي باكتريهاي آنتروباكترياسه

 

1-   Brilliant Green Agar

2-   Brilliant Green Bile Broth 2%

3-   Bismuth Sulfite Agar

4-   Desoxycholate Lactose Agar

5-                     Desoxycholate citrate Agar

 

 1 ـ 3 ـ تعدادي از محيطهاي مورد مصرف در شناسائي قارچ‏ها

1-   Malt Agar

2-   Potato Dextrose Agar

3-   Sabouraud Dextrose Agar

4-    Sabouraud Dextrose Broth

 

 1 ـ 4 ـ تعدادي از محيطهاي مورد مصرف براي شناسائي بي‏هوازي‏ها

1-   Cooked Meat Medium

2-   Liver Infusion Broth

3-   Litmus Milk

4-   SPS Agar

5-   Thioglycolate Medium

6-   Aneroluic Agres

 

 1 ـ 5 ـ تعدادي از محيطهاي مورد مصرف براي شناسائي استرپتوكوكوس و استافيلوكوكوس‏ها

1-   Azide Dextrose Broth

2-   Baird Parker Agar

3-   Blood Agar Base

4-   KF Streptocouus Agar

5-   Mannitol Salt Agar

6-   Mitis Salivarius Agar

7-   SF Medium

8-    Staphylococcus Medium